पुरुषको प्रजनन स्वास्थ्यबारे चर्चा गर्दा वीर्य र शुक्रकीटलाई प्रायः एउटै अर्थमा बुझ्ने गरिन्छ । धेरै पुरुषमा वीर्य कम निस्किएमा शुक्रकीटको संख्या पनि कम हुन्छ भन्ने भ्रम रहेको पाइन्छ । तर चिकित्सकीय रूपमा यी दुई फरक कुरा हुन् ।
वीर्यको मात्रा सामान्य भए पनि शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ । त्यस्तै, वीर्यको मात्रा कम हुँदैमा शुक्रकीटको संख्या पनि कम छ भन्ने हुँदैन । त्यसैले पुरुषको प्रजनन क्षमता मूल्याङ्कन गर्दा वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्यालाई छुट्टाछुट्टै बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।
वीर्य र शुक्रकीट भनेको के हो ?
पुरुषमा यौन चरमसुखका बेला लिङ्गबाट बाहिर निस्कने तरल पदार्थलाई वीर्य भनिन्छ । यसमा शुक्रकीटसँगै प्रोस्टेट ग्रन्थी र अन्य प्रजनन ग्रन्थीबाट निस्कने तरल पदार्थ मिसिएको हुन्छ ।
शुक्रकीट भनेको पुरुषको प्रजनन कोष हो, जसले महिलाको डिम्बसँग मिलेर निषेचन प्रक्रियामा भाग लिन्छ ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, वीर्य भनेको शुक्रकीट बोक्ने तरल पदार्थ हो भने शुक्रकीट त्यसमा रहेका प्रजनन कोष हुन् । त्यसैले वीर्यको कुल मात्रा र त्यसमा रहेका शुक्रकीटको संख्या एउटै कुरा होइनन् ।
वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्याबीच के फरक छ ?
वीर्यको मात्रा भन्नाले स्खलन हुँदा बाहिर निस्कने तरल पदार्थको कुल परिमाण बुझिन्छ । शुक्रकीटको संख्याले भने उक्त वीर्यमा कति शुक्रकीट छन् भन्ने जनाउँछ ।
कुनै पुरुषको वीर्य सामान्य मात्रामा निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ । त्यस्तै, वीर्यको मात्रा कम भए पनि शुक्रकीटको एकाग्रता सामान्य हुन सक्छ ।
यी अवस्थाको पहिचान गर्न वीर्य परीक्षण अर्थात् सिमेन एनालाइसिस गरिन्छ । यसमा वीर्यको मात्रा, शुक्रकीटको एकाग्रता, कुल संख्या, गतिशीलता र आकारसमेत परीक्षण गरिन्छ ।
वीर्यको मात्रा कम हुँदैमा बाँझोपन भएको प्रमाणित हुँदैन । त्यसैगरी, शुक्रकीटको संख्या कम हुँदैमा पुरुषले सन्तान जन्माउन सक्दैनन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । प्रजनन क्षमताको मूल्याङ्कन गर्दा शुक्रकीटको संख्या मात्रै नभई तिनको गतिशीलता र गुणस्तरलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ ।
वीर्यको मात्रा कम हुनुका कारण के हुन् ?
वीर्यको मात्रा कम हुनु सधैँ कुनै रोगको सङ्केत नहुन सक्छ । यसको पछाडि सामान्य शारीरिक परिवर्तनदेखि विभिन्न स्वास्थ्य समस्या जिम्मेवार हुन सक्छन् ।
१. छोटो समयमा पटक–पटक स्खलन हुनु
कम समयको अन्तरालमा पटक–पटक स्खलन हुँदा अर्को पटक निस्कने वीर्यको मात्रा कम हुन सक्छ । केही समयको अन्तरालपछि यो मात्रा पुनः सामान्य हुन सक्छ ।
२. शरीरमा पानीको कमी हुनु
शरीरमा पानीको कमी हुँदा समग्र शारीरिक कार्यमा असर पर्न सक्छ । यद्यपि वीर्यको मात्रा कम हुनुको कारण पानीको कमी मात्रै हो भन्ने हुँदैन।
३. हार्मोनमा गडबडी हुनु
टेस्टोस्टेरोनलगायत प्रजनन प्रक्रियासँग सम्बन्धित हार्मोनमा असन्तुलन हुँदा वीर्य उत्पादन तथा शुक्रकीट उत्पादनमा असर पर्न सक्छ ।
४. प्रजनन ग्रन्थीमा समस्या हुनु
प्रोस्टेट ग्रन्थी तथा वीर्य उत्पादनमा योगदान गर्ने अन्य ग्रन्थीमा समस्या हुँदा वीर्यको मात्रा घट्न सक्छ । वीर्य बाहिर निस्कने मार्गमा अवरोध भए पनि यस्तो समस्या देखिन सक्छ ।
५. केही औषधिको प्रभाव
केही औषधिले स्खलन प्रक्रिया र वीर्यको मात्रामा असर पार्न सक्छन् । औषधि सेवनपछि यस्तो परिवर्तन देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ ।
यसका अतिरिक्त उमेर बढ्दै जाँदा पनि वीर्यको मात्रा र प्रजनन स्वास्थ्यमा परिवर्तन आउन सक्छ । तर वीर्य कम निस्किएको आधारमा मात्रै कुनै रोग लागेको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।
शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका कारण
वीर्यको मात्रा कम हुनु र शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका कारण केही अवस्थामा एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्छन् । तर शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका आफ्नै कारण पनि हुन्छन् ।
पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका सम्भावित कारणहरूमा निम्न अवस्था पर्छन् :
- अण्डकोष तथा शुक्रकीट उत्पादनसँग सम्बन्धित समस्या ।
- प्रजनन प्रणालीमा हुने संक्रमण ।
- हार्मोनको असन्तुलन ।
- केही औषधिको प्रभाव ।
- आनुवंशिक समस्या ।
- अण्डकोष वरपरका नसाहरू असामान्य रूपमा फुल्ने अवस्था अर्थात् भेरिकोसिल ।
- क्यान्सरको उपचारका क्रममा दिइने केमोथेरापी तथा विकिरण उपचार ।
त्यस्तै, धूम्रपान, अत्यधिक मदिरा सेवन, मोटोपना तथा अण्डकोषमा बारम्बार अत्यधिक ताप पर्नुले पनि शुक्रकीटको गुणस्तरमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।
तर यी कारण भएका सबै पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन्छ भन्ने हुँदैन । कतिपय अवस्थामा परीक्षण गर्दा पनि यसको स्पष्ट कारण पत्ता लाग्न नसक्न सक्छ ।
के वीर्य कम निस्किँदा शुक्रकीटको संख्या पनि कम हुन्छ ?
वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्या फरक विषय भएकाले एउटा मात्रै लक्षणका आधारमा अर्को अवस्थाको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।
वीर्य कम निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको एकाग्रता सामान्य हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, वीर्य सामान्य मात्रामा निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ । केही पुरुषमा भने दुवै समस्या एकैपटक देखिन सक्छन् ।
त्यसैले वीर्यको मात्रा कम भएको महसुस भएमा वा आफ्नो प्रजनन क्षमताबारे चिन्ता भएमा आवश्यक परीक्षण गराउनु उपयोगी हुन्छ ।
शुक्रकीटको संख्या कसरी जाँच गरिन्छ ?
शुक्रकीटको संख्या तथा वीर्यको अवस्थाबारे जानकारी लिन सिमेन एनालाइसिस अर्थात् वीर्य परीक्षण गरिन्छ ।
यस परीक्षणमा मुख्य रूपमा निम्न पक्ष जाँच गरिन्छ :
- वीर्यको मात्रा : स्खलन हुँदा निस्कने तरल पदार्थको कुल परिमाण ।
- शुक्रकीटको एकाग्रता : एक मिलिलिटर वीर्यमा रहेका शुक्रकीटको संख्या ।
- कुल शुक्रकीट संख्या : सम्पूर्ण वीर्यमा रहेका शुक्रकीटको कुल संख्या ।
- गतिशीलता : शुक्रकीट कति प्रभावकारी रूपमा चल्न सक्छन् भन्ने अवस्था ।
- आकार : शुक्रकीटको बनावट र संरचना ।
परीक्षणअघि प्रयोगशाला वा चिकित्सकले सामान्यतया दुईदेखि सात दिनसम्म स्खलन नगर्न निर्देशन दिन सक्छन् । सही नतिजाका लागि परीक्षण केन्द्रले दिएको निर्देशन पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
पहिलो परीक्षणमा नतिजा असामान्य देखिएमा चिकित्सकले अर्को नमुना परीक्षण गर्न सुझाव दिन सक्छन् । शुक्रकीटको संख्या र गुणस्तरमा प्राकृतिक रूपमा उतारचढाव हुने भएकाले एउटा रिपोर्टका आधारमा मात्रै अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।
कहिले चिकित्सकलाई देखाउने ?
वीर्यको मात्रा लगातार कम भइरहेको छ, स्खलनमा असामान्य परिवर्तन आएको छ वा लामो समयसम्म प्रयास गर्दा पनि गर्भधारण भइरहेको छैन भने चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ ।
यस्तो अवस्थामा युरोलोजिस्ट वा प्रजनन स्वास्थ्य विशेषज्ञले आवश्यक परीक्षण गरी समस्याको कारण पहिचान गर्न सक्छन् ।
अन्ततः वीर्यको मात्रा कम हुनु र शुक्रकीटको संख्या कम हुनु फरक अवस्था हुन् । पुरुषको प्रजनन स्वास्थ्यबारे सही जानकारी लिन अनुमानका आधारमा निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा आवश्यक परीक्षण र विशेषज्ञको परामर्श लिनु नै उपयुक्त हुन्छ ।
तपाईको प्रतिक्रिया !