काठमाडौं । नेपाल प्रहरीमा प्रहरी नायब निरीक्षक (सई) तथा वरिष्ठ प्रहरी नायब निरीक्षक (वरिष्ठ सई) पदमा लामो समयदेखि कार्यरत अधिकृतहरूको बढुवा समस्या फेरि चर्चामा आएको छ। वर्षौँसम्म एउटै पदमा रहेर जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्दा अनुभवी प्रहरी अधिकृतको वृत्तिविकास, मनोबल र जनशक्ति व्यवस्थापनमा चुनौती थपिएको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने, अपराध नियन्त्रण गर्ने र नागरिकको जिउधनको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी बोकेको प्रहरी संगठनमा तल्लो तहका अधिकृतको भूमिका महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा प्रहरी चौकीको नेतृत्व गर्ने सईलाई स्थानीय नागरिकले ‘थान्दार साब’ भनेर सम्बोधन गर्ने गर्छन्। गाउँघरमा हुने झैझगडा, चोरी, कुटपिट, घरेलु हिंसा तथा अन्य सुरक्षा समस्यामा तत्काल परिचालित हुने अधिकारीमध्ये उनीहरू अग्रपङ्क्तिमा हुन्छन्।
तर, फिल्डमा लामो समय अनुभव हासिल गरेका अधिकृतहरूकै बढुवा प्रक्रिया अनिश्चित हुँदा संगठनभित्र वृत्तिविकासको अवसर र बढुवा प्रणालीको प्रभावकारिताबारे प्रश्न उठ्न थालेको छ।
दुई दशक सेवा गर्दा पनि बढुवाको प्रतीक्षा
प्रहरी सहायक निरीक्षक (असई) पदबाट सेवा प्रवेश गरेका विभिन्न टोलीका अधिकृतहरूको बढुवा अवस्थालाई लिएर असन्तुष्टि देखिएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार ११३ टोली (२०५८ साल), १२५ टोली (२०६० साल), १२८ टोली (२०६१ साल) र १३८ टोली (२०६३ साल) का केही अधिकृत अझै अपेक्षित पदोन्नतिको प्रतीक्षामा रहेको बताइन्छ।
११३ टोलीका केही अधिकृत प्रहरी निरीक्षकमा बढुवा भइसकेका छन् भने केही सई वा अन्य तल्लो दर्जामै रहेको बताइएको छ। त्यस्तै, १२५ टोलीका अधिकृतले दुई दशकभन्दा बढी समय संगठनमा बिताउँदा पनि वरिष्ठ सई पदमै सीमित रहनुपरेको गुनासो छ।
सशस्त्र द्वन्द्वको कठिन परिस्थितिमा सेवा गरेका १२८ टोलीका अधिकृत तथा त्यसपछिका टोलीका कर्मचारीले समेत बढुवाको पर्याप्त अवसर नपाएको विषय उठाउँदै आएका छन्।
यद्यपि, यी टोलीका सबै सदस्यको अवस्था समान छैन। सेवा अवधि, योग्यता, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन, ज्येष्ठता र रिक्त दरबन्दीका आधारमा बढुवाको अवस्था फरक हुन सक्छ। त्यसैले वास्तविक समस्या पहिचान गर्न प्रहरी प्रधान कार्यालयको आधिकारिक तथ्याङ्क आवश्यक देखिन्छ।
पद संरचना र बढुवा प्रणालीमाथि प्रश्न
नेपाल प्रहरीको पद संरचना तथा बढुवा प्रणालीबारे बहस गर्दा २०७८ सालमा गरिएको प्रहरी नियमावली संशोधनलाई पनि महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा हेरिएको छ। उक्त संशोधनसँगै प्रहरी सहायक हवल्दार, प्रहरी वरिष्ठ हवल्दार र वरिष्ठ प्रहरी नायब निरीक्षकजस्ता पद संरचनासम्बन्धी व्यवस्था थपिएको विषय चर्चामा रहँदै आएको छ।
नयाँ पद थपिनु आफैँमा समस्या नभए पनि त्यसअनुसार दरबन्दी, रिक्त पद, बढुवा मापदण्ड र जनशक्ति व्यवस्थापनको योजना प्रभावकारी नहुँदा कर्मचारीको वृत्तिविकासमा अन्योल उत्पन्न हुन सक्ने सरोकारवालाहरूको बुझाइ छ।
विशेषगरी वरिष्ठ सईबाट प्रहरी निरीक्षक बन्ने प्रक्रिया, आवश्यक योग्यता, सेवा अवधि र उपलब्ध दरबन्दीबारे स्पष्ट जानकारी नहुँदा कर्मचारीमा असन्तुष्टि बढ्न सक्ने देखिन्छ।
तर, बढुवा समस्याको सम्पूर्ण कारण नियमावली संशोधनलाई मात्र मान्न सकिँदैन। त्यसका लागि संशोधनअघि र पछिको बढुवा अवस्था, पदगत संरचना तथा रिक्त दरबन्दीको तुलनात्मक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
नेतृत्वको भूमिकामाथि पनि प्रश्न
प्रहरी कर्मचारीको बढुवा कानुन, नियमावली र निर्धारित प्रक्रियाअनुसार हुनुपर्छ। सम्बन्धित पदमा रिक्त दरबन्दीको अवस्था, कर्मचारीको योग्यता, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन तथा बढुवा समितिको प्रक्रियाले पदोन्नतिमा प्रभाव पार्छन्।
यस अवस्थामा प्रहरी प्रधान कार्यालयले कुन पदमा कति दरबन्दी रिक्त छ, कति कर्मचारी बढुवाका लागि योग्य छन् र प्रक्रिया कुन चरणमा छ भन्ने विवरण स्पष्ट पार्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
नाम गोप्य राख्ने सर्तमा मधेश भ्युज डटकमसँग कुरा गर्दै एक उच्च तहका प्रहरी अधिकृतले सई तथा वरिष्ठ सईको बढुवा समस्याबारे प्रहरी नेतृत्वले गृह मन्त्रालयसमक्ष पर्याप्त स्पष्टताका साथ विषय उठाउन नसकेको दाबी गरेका छन्।
उनका अनुसार, बढुवा प्रक्रियामा देखिएको अन्योल तथा प्रहरी निरीक्षक, प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) र प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) तहका सरुवासम्बन्धी निर्णयमा हुने ढिलाइबारे पनि स्पष्टता आवश्यक छ।
यद्यपि, यो ती अधिकृतको व्यक्तिगत मूल्याङ्कन हो। बढुवा तथा सरुवामा ढिलाइ हुनुको वास्तविक कारण र प्रहरी नेतृत्वले गृह मन्त्रालयसँग गरेका छलफलबारे सम्बन्धित निकायको आधिकारिक धारणा आवश्यक हुन्छ।
अनुभवी जनशक्तिको मनोबलमा असर पर्ने चिन्ता
प्रहरी सेवामा लामो समय बिताएका अधिकृतसँग अपराध अनुसन्धान, स्थानीय सुरक्षा व्यवस्थापन, संकटको सामना र प्रहरी परिचालनसम्बन्धी व्यावहारिक अनुभव हुन्छ। उनीहरूको अनुभव नयाँ कर्मचारीका लागि पनि उपयोगी हुन्छ।
तर, वर्षौँसम्म एउटै पदमा रहनुपर्दा जिम्मेवारी र पदोन्नतिको अवसरबीच असन्तुलन भएको अनुभूति हुन सक्छ। आफूभन्दा पछि सेवा प्रवेश गरेका सहकर्मी माथिल्लो पदमा पुगेको देख्दा निराशा बढ्ने तथा पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा समेत दबाब पर्न सक्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
वृत्तिविकासको अनिश्चितताले कर्मचारीको मनोबलमा कस्तो प्रभाव पारेको छ भन्ने विषयमा आधिकारिक अध्ययन आवश्यक छ। त्यस्तै, बढुवाको असन्तुष्टिकै कारण अनुभवी प्रहरी कर्मचारीले सेवा छाड्ने प्रवृत्ति बढेको हो वा होइन भन्ने पुष्टि गर्न राजीनामा, अवकाश र जनशक्ति रिक्ततासम्बन्धी तथ्याङ्क विश्लेषण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
पारदर्शी बढुवा प्रणाली आवश्यक
नेपाल प्रहरीमा सई तथा वरिष्ठ सईको बढुवा समस्यालाई व्यक्तिगत असन्तुष्टिका रूपमा मात्र नभई संगठनको मानवस्रोत व्यवस्थापनसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
यसका लागि प्रहरी प्रधान कार्यालयले टोलीगत तथा पदगत बढुवाको अवस्था, रिक्त दरबन्दी, बढुवाका लागि योग्य कर्मचारीको सङ्ख्या र प्रक्रिया रोकिएको भए त्यसको कारण सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ।
त्यस्तै, सेवा अवधि, योग्यता, कार्यसम्पादन, तालिम, नेतृत्व क्षमता र अनुभवलाई कानुनसम्मत रूपमा मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ। बढुवासम्बन्धी कानुनी विवादमा अदालतबाट आदेश भएको अवस्थामा त्यसको दायरा र कार्यान्वयन अवस्थासमेत सम्बन्धित फैसलाका आधारमा स्पष्ट पारिनुपर्छ।
प्रहरी संगठनको प्रभावकारिता केवल जनशक्तिको सङ्ख्यामा निर्भर हुँदैन; अनुभवी कर्मचारीको उचित परिचालन, निष्पक्ष मूल्याङ्कन र भविष्यप्रतिको विश्वास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले बढुवा प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्दै योग्य कर्मचारीलाई समयमै अवसर दिने व्यवस्था मिलाउनु प्रहरी संगठनको मनोबल र कार्यक्षमता दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
तपाईको प्रतिक्रिया !