खानपानको पनि हुन्छ ऋतुचक्र : कुन मौसममा के खाने?

वसन्तमा हरिया सागपात, गर्मीमा पानीयुक्त खानेकुरा, शरदमा मौसमी फलफूल र हिउँदमा कन्दमूल तथा पोषणयुक्त परिकार खानु स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन सक्छ। परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा र नेपाली मौलिक खानपान संस्कृतिले पनि मौसम, भूगोल र शरीरको आवश्यकताअनुसार भोजन गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छन्।

काठमाडौं । स्वस्थ जीवनका लागि हामी प्रायः के खाने, कति खाने र कुन खाद्य पदार्थमा कति पोषक तत्त्व पाइन्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिन्छौँ। तर खानपानसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो– कहिले खाने, कहाँ उत्पादन भएको खाने र कुन मौसममा कस्तो प्रकृतिको खाना रोज्ने?

परम्परागत चिनियाँ चिकित्सामा खानपानलाई केवल पेट भर्ने माध्यमका रूपमा हेरिँदैन। यसलाई प्रकृति, ऋतु, भूगोल र मानव शरीरबीचको सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसको एउटा महत्वपूर्ण मान्यता हो– खानपानको पनि चाडपर्व हुन्छ।

अर्थात्, प्रकृतिमा हुने परिवर्तनअनुसार हाम्रो खानपान र जीवनशैलीमा पनि परिवर्तन आउनुपर्छ।

चिनियाँ चिकित्साको प्राचीन ग्रन्थ ‘ह्वाङ्दी नेइजिङ’ को ‘सि छी थ्याओ शन ता लुन’ अध्यायमा मानिसले आफ्नो जीवनशैली, व्यवहार र मानसिक अवस्थालाई ऋतुचक्रअनुसार समायोजन गर्नुपर्ने धारणा प्रस्तुत गरिएको छ।

यस दर्शनअनुसार वसन्त उत्पत्ति र नयाँ सुरुवातको ऋतु हो। ग्रीष्म विकास र विस्तारको समय हो। शरद् संकलनको ऋतु हो भने हिउँद संरक्षणको समय हो। प्रकृतिको यही चक्रलाई मानव जीवन र खानपानसँग जोडेर हेर्ने परम्परा छ।

वसन्तमा हरिया सागपात र कलिला वनस्पति

वसन्त ऋतुमा प्रकृतिमा नयाँ पालुवा पलाउँछन्। रूखबिरुवामा कोपिला लाग्छन् र जमिनमा नयाँ वनस्पति उम्रिन थाल्छन्। यही कारण परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले यस समयमा कलिला पालुवा, हरिया पात र ताजा मौसमी वनस्पतिजन्य खानेकुरालाई महत्व दिन्छ।

नेपाली भान्सामा पनि वसन्तको आगमनसँगै निगुरो, तामा, रायोको साग, चम्सुर, पालुंगो, लसुनका कलिला पात र कर्कलोका नयाँ पातजस्ता मौसमी खानेकुरा भित्रिन्छन्।

गाउँघरमा खेतबारीमा जे उम्रिन्छ, त्यसैलाई टिपेर पकाउने चलन हाम्रो परम्परागत खाद्य संस्कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यो केवल स्वादको विषय होइन, प्रकृतिको उत्पादन चक्रसँग जोडिएको जीवनशैली पनि हो।

परम्परागत चिनियाँ दर्शनले वसन्तलाई सिर्जना, विकास र संरक्षणसँग जोड्छ। यस समयमा प्रकृतिको नयाँ जीवनलाई नष्ट नगर्ने, अनावश्यक विनाश नगर्ने र प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्ने व्यवहारलाई महत्व दिइन्छ।

गर्मीमा पानी र इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन

ग्रीष्म ऋतुमा तापक्रम बढ्छ। पसिनामार्फत शरीरबाट पानी र इलेक्ट्रोलाइट गुम्न सक्छ। त्यसैले यस समयमा पर्याप्त पानी पिउनु र शरीरको पानी तथा इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्नु आवश्यक हुन्छ।

नेपालको तराईको गर्मी र काठमाडौं उपत्यकाको गर्मी एउटै हुँदैन। त्यसैले ठाउँ र मौसमअनुसार शरीरको आवश्यकता पनि फरक हुन सक्छ।

गर्मीमा मोही, लस्सी, काक्रो, खरबुजा, तरबुजा र अन्य पानीयुक्त फलफूल उपयोगी विकल्प हुन सक्छन्। अत्यधिक पसिना आउने अवस्थामा पानीसँगै आवश्यक इलेक्ट्रोलाइटको आपूर्तिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

नेपाली परम्परागत खानपानमा गर्मीका बेला सातु, जौका परिकार, मोही र हल्का झोलयुक्त खानेकुरा खाने चलन थियो। यी परिकार स्थानीय खाद्य संस्कृति र मौसमअनुकूल खानपानका उदाहरण हुन्।

परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले गर्मी बढ्यो भन्दैमा शरीरलाई अत्यधिक चिसो बनाउनु उपयुक्त नहुने मान्यता राख्छ। बरफ, आइसक्रिम वा अत्यन्त चिसा पेय पदार्थ सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा उपयुक्त हुन्छन् भन्ने छैन।

शरद्मा मौसमी फलफूल र पानीयुक्त खाना

वर्षा सकिएपछि शरद् ऋतु सुरु हुन्छ। यस समयमा मौसम क्रमशः सुख्खा हुँदै जान्छ। परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले शरद्लाई शरीरमा शुष्कता बढ्न सक्ने ऋतुका रूपमा व्याख्या गर्छ।

त्यसैले यस समयमा पानीयुक्त, ताजा र पोषणयुक्त फलफूल तथा खाद्य पदार्थलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।

नेपालमा शरद् ऋतुमा स्याउ, नासपाती, अम्बा, मौसम र सुन्तलाजस्ता फलफूल उपलब्ध हुन्छन्। पहाडी क्षेत्रका स्थानीय बगैँचामा फलेका फलफूलदेखि तराईमा उत्पादन हुने मौसमी फलसम्म आ–आफ्नो भूगोल र मौसमका उपहार हुन्।

एउटा सरल सिद्धान्त छ– जुन मौसममा जे उत्पादन हुन्छ, सम्भव भएसम्म त्यही मौसमको खाना खाने।

वर्षभरि एउटै फलफूल र तरकारीमा निर्भर रहनुभन्दा ऋतु परिवर्तनसँगै खानपानमा विविधता ल्याउनु उपयोगी हुन्छ।

हिउँदमा कन्दमूल र संरक्षण गरिएका खानेकुरा

परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले हिउँदलाई संरक्षण र संकुचनको ऋतु मान्छ। यस समयमा शरीरको पोषण र ऊर्जा आवश्यकतालाई ध्यान दिँदै सन्तुलित भोजन गर्नुपर्ने मान्यता छ।

नेपाली भान्सामा हिउँदसँग जोडिएका खानेकुरा प्रशस्तै छन्। तरुल, सखरखण्ड, पिँडालु, आलु, मुला र गाजरजस्ता कन्दमूल यस मौसमका परिचित परिकार हुन्।

त्यस्तै, शरद् ऋतुमा तयार पारेर हिउँदमा खाने गुन्द्रुक, सिन्की, मस्यौरा, सुकुटी, सुकाएको मुला र सुकाएको भन्टाजस्ता परिकार हाम्रो खाद्य संरक्षण परम्पराका उदाहरण हुन्।

गाउँघरमा हिउँदका बेला गुन्द्रुकको झोल, मस्यौराको तरकारी, भटमास, तिल, तरुल र सखरखण्ड खाने चलन छ। यी परिकारले वर्षभरि उत्पादन भएका खाद्य सामग्रीलाई संरक्षण गरेर अर्को मौसमसम्म उपयोग गर्ने परम्परागत ज्ञानलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छन्।

स्थानीय खाना र भूगोलको सम्बन्ध

खानपानमा ऋतु जत्तिकै महत्वपूर्ण अर्को पक्ष हो– स्थान। कुनै ठाउँको माटो, पानी, हावापानी र कृषि प्रणाली अर्को ठाउँभन्दा फरक हुन्छ। त्यसैले त्यहाँका मानिसको परम्परागत खानपान पनि त्यही वातावरणअनुसार विकसित भएको हुन्छ।

नेपालको तराईमा चामल, गहुँ, मकै र माछामा आधारित खानपान प्रचलित छ। मध्यपहाडमा कोदो, फापर, मकै, आलु र गुन्द्रुकको प्रयोग व्यापक छ। हिमाली क्षेत्रमा जौ, फापर, आलु र स्थानीय पशुपालनमा आधारित खानपानको परम्परा छ।

काठमाडौं उपत्यकाको नेवारी खानामा चिउरा, भटमास, आलु, गुन्द्रुक, अचार, बारा र योमरीजस्ता परिकारले स्थानीय कृषि, संस्कृति र सामाजिक जीवनको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

नेपाली समाजमा एउटा भनाइ छ– एक ठाउँको माटोले त्यही ठाउँको मानिसलाई पाल्छ।

परम्परागत चिनियाँ चिकित्साको स्थानीय खानपानसम्बन्धी दृष्टिकोणसँग यो धारणा केही हदसम्म मेल खान्छ। यसको अर्थ बाहिरको खाना खानु हुँदैन भन्ने होइन। आफ्नो दैनिक खानपानको आधार भने स्थानीय, ताजा र मौसमअनुकूल खाद्य पदार्थलाई बनाउनु उपयोगी हुन्छ।

काठमाडौंमा बस्ने परिवारका लागि भक्तपुर, काभ्रे, धादिङ, नुवाकोट र आसपासका जिल्लाबाट आउने तरकारी, फलफूल तथा अन्न पनि स्थानीय खानाको दायरामा पर्न सक्छन्।

खेतदेखि थालसम्मको दूरी छोटो हुनु खाद्य पदार्थको ताजापन र स्थानीय कृषि प्रणालीसँगको सम्बन्धका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

खाद्य पदार्थको प्रकृति र पकाउने तरिका

परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले खाद्य पदार्थलाई क्यालोरी, प्रोटिन, बोसो, भिटामिन र खनिजका आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्दैन। यसले खाद्य पदार्थको स्वाद, तापीय प्रकृति, उत्पादन हुने स्थान र ऋतुलाई पनि विचार गर्छ।

उदाहरणका लागि, बाँसको नयाँ टुसा अर्थात् तामा नेपाली खानपानको महत्वपूर्ण मौसमी परिकार हो। गर्मीमा उम्रिने तामालाई अचार, तरकारी वा अन्य परिकारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। कतिपय ठाउँमा यसलाई खाँदेर लामो समयसम्म सुरक्षित राख्ने चलन पनि छ।

त्यस्तै, नेपालका पहाडी तथा वन क्षेत्रमा पाइने विभिन्न स्थानीय च्याउ मौसमी खानेकुराका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर जंगली च्याउका विषालु प्रजाति पनि हुने भएकाले पहिचान नभएको च्याउ खानु हुँदैन।

खाद्य पदार्थलाई कसरी पकाइन्छ भन्ने कुराले पनि भोजनको स्वरूप बदलिन्छ। एउटै कुखुराको मासु कम तेल र मसला प्रयोग गरेर झोलमा पकाउनु तथा धेरै तेल र मसला प्रयोग गरेर पकाउनु फरक कुरा हो।

त्यसैले स्वस्थ खानपानमा के खाने भन्ने मात्र होइन, कति खाने र कसरी पकाउने भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

भोक र तृप्तिको संकेत बुझ्न आवश्यक

खानपानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो– भोक। निश्चित समयमा खाना खानु व्यवस्थित जीवनशैलीका लागि उपयोगी हुन सक्छ। तर भोक र तृप्तिको प्राकृतिक संकेतलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

विशेषगरी बालबालिकाको हकमा यो विषय महत्वपूर्ण छ। समय भयो भन्दैमा जबर्जस्ती खाना खुवाउने वा समय भएको छैन भन्दैमा भोक लागेको अवस्थामा खाना रोक्ने व्यवहार उपयुक्त नहुन सक्छ।

बालबालिकालाई स्वस्थ खानपान सिकाउनु भनेको घडी हेरेर खाना खुवाउनु मात्र होइन। भोक लागेको बुझ्ने, पेट भरिएको महसुस गर्ने र पौष्टिक खाद्य पदार्थ रोज्ने बानी विकास गराउनु पनि हो।

गुन्द्रुक, सिन्की र दहीमा लुकेको परम्परागत ज्ञान

खाद्य पदार्थलाई पकाउने, सुकाउने, फर्मेन्टेसन गर्ने वा अन्य विधिबाट प्रशोधन गर्ने परम्परा विश्वका विभिन्न संस्कृतिमा पाइन्छ।

नेपालमा गुन्द्रुक, सिन्की, मस्यौरा, तामा, अचार, दही र मोही यसका उदाहरण हुन्।

यी परिकार केवल स्वादका लागि मात्र होइनन्। खाद्य सामग्रीलाई लामो समयसम्म सुरक्षित राख्ने र मौसमअनुसार उपयोग गर्ने परम्परागत ज्ञानसँग पनि जोडिएका छन्।

दूधबाट दही बनाउने, अन्नलाई फर्मेन्टेसन गर्ने र तरकारी सुकाएर राख्ने प्रक्रियाले खाद्य पदार्थको स्वरूप र केही गुणमा परिवर्तन ल्याउँछन्।

यसैले नेपाली मौलिक खानपान संस्कृतिमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएका यस्ता परिकारको आफ्नै महत्व छ।

आधुनिक जीवनशैलीले हराउँदै छ ऋतुअनुसार खाने बानी?

आज बजारमा वर्षभरि लगभग उस्तै फलफूल र तरकारी उपलब्ध हुन्छन्। फ्रिज, आधुनिक ढुवानी र खाद्य आपूर्ति प्रणालीले मौसमको सीमालाई धेरै हदसम्म कम गरिदिएका छन्।

यो आधुनिक सुविधाको सकारात्मक पक्ष हो। तर यसले मौसमअनुसार खाने हाम्रो पुरानो बानीलाई कमजोर बनाउँदै त छैन भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ।

हाम्रा हजुरबा–हजुरआमाको भान्सामा एउटा अनौपचारिक ऋतु पात्रो थियो। वसन्तमा तामा र निगुरो, गर्मीमा काक्रो र मोही, वर्षामा मकै र हरिया साग, शरद्मा मौसमी फलफूल र नयाँ अन्न तथा हिउँदमा तरुल, सखरखण्ड, गुन्द्रुक, सिन्की र मस्यौरा।

यो खानपानको विविधता स्थानीय उत्पादन, मौसम र कृषि चक्रसँग जोडिएको थियो।

आज हामी स्वस्थ खानपानका लागि नयाँ–नयाँ डाइट, सुपरफुड र पोषणसम्बन्धी प्रवृत्ति खोजिरहेका छौँ। तर हाम्रै भान्सामा उपलब्ध मौसमी तथा स्थानीय खानेकुराको महत्वलाई पनि बिर्सनु हुँदैन।

परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानलाई कसरी बुझ्ने?

परम्परागत चिनियाँ चिकित्सामा खाद्य पदार्थको तापीय प्रकृति, स्वाद र ऋतुसँगको सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिइन्छ। तर यसका सबै सिद्धान्तलाई आधुनिक पोषण विज्ञानले सोही अर्थमा प्रमाणित गरेको छैन।

आधुनिक पोषण विज्ञानले खाद्य पदार्थलाई मुख्यतः ऊर्जा, प्रोटिन, बोसो, कार्बोहाइड्रेट, भिटामिन, खनिज र अन्य पोषक तत्त्वका आधारमा अध्ययन गर्छ।

त्यसैले परम्परागत ज्ञानलाई यसको आफ्नै सैद्धान्तिक सन्दर्भमा बुझ्नु र आधुनिक वैज्ञानिक प्रमाणसँग छुट्याएर हेर्नु आवश्यक छ।

त्यस्तै, कुनै एउटा खाद्य पदार्थलाई बालबालिकाको टन्सिलाइटिस, अति सक्रियता वा वयस्कको अनिद्राको प्रत्यक्ष कारण मान्नु उचित हुँदैन। यस्ता स्वास्थ्य समस्याका विभिन्न कारण हुन सक्छन् र आवश्यकताअनुसार स्वास्थ्यकर्मीबाट मूल्यांकन गराउनुपर्छ।

कुनै एउटा आहार सिद्धान्त सबै व्यक्तिमा समान रूपमा लागू हुँदैन। उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, शारीरिक गतिविधि, वातावरण र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार खानपान फरक हुन सक्छ।

निष्कर्ष : आफ्नो माटो र मौसमलाई नबिर्सौँ

परम्परागत चिनियाँ चिकित्साले हामीलाई दिने एउटा रोचक सन्देश हो– प्रकृतिको लयसँग आफ्नो जीवनशैलीलाई जोडौँ।

वसन्तमा मौसमी हरिया सागपात र कलिला वनस्पति रोजौँ। गर्मीमा पर्याप्त पानी र इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन कायम गरौँ। शरद्मा मौसमी फलफूल र विविध खाद्य पदार्थलाई प्राथमिकता दिऔँ। हिउँदमा कन्दमूल, अन्न र संरक्षण गरिएका खाद्य पदार्थलाई सन्तुलित रूपमा भोजनमा समावेश गरौँ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफ्नो भूगोल, माटो र मौसमअनुसार उपलब्ध हुने ताजा तथा विविध खाद्य पदार्थलाई दैनिक खानपानको आधार बनाऔँ।

स्वस्थ खानपानका लागि सधैँ महँगा सुपरफुड वा नयाँ डाइट खोजिरहनु आवश्यक छैन। हाम्रो आफ्नै खेतबारी, स्थानीय बजार र परम्परागत भान्सामा पनि पोषणयुक्त खानेकुराका अनेक विकल्प छन्।

खानपान केवल पेट भर्ने माध्यम होइन, यो प्रकृति, संस्कृति र स्वास्थ्यसँग जोडिएको जीवनशैली हो। प्रकृतिको ऋतुचक्र बुझेर खाने बानी विकास गर्नु नै स्वस्थ जीवनतर्फको एउटा व्यावहारिक कदम हुन सक्छ।